بیمارانی که دچار آفت دهان یا تبخال (تاول تب‌خالی) می‌شوند، ممکن است به دلیل ماهیت دوره‌ای این ضایعات دچار سرخوردگی شوند و تنها پس از تلاش‌های مکرر برای درمان خانگی به پزشک برای مراقبت‌های اولیه مراجعه کنند. در برخی موارد، پزشک می‌تواند با بررسی شرح حال و ظاهر ضایعه، علت را تشخیص داده و درمان ساده و موثری را تجویز کند. سایر موارد موجود در تشخیص افتراقی، نیازمند انجام آزمایش‌های تشخیصی و درمان تهاجمی و گاهی طولانی‌مدت هستند.
زخمهای آفتی راجعه و تبخال، بیماری‌های شایع، اما جداگانه و متمایز مخاط دهان هستند. تشخیص افتراقی این شرایط شامل ضایعات سفید و بیماری‌های ویروسی مخاط دهان می‌شود. این مقاله این شرایط را مورد بحث و بررسی قرار داده و درمان آنها را خلاصه می‌کند.

زخمهای آفتی راجعه
زخم‌های آفتی (آفت دهان) یکی از شایع‌ترین بیماری‌های دهان هستند و یک نوع از آن‌ها یکی از دردناک‌ترین ضایعات دهانی است. استوماتیت آفتی راجعه آنقدر شایع است که حداقل ۲۰ درصد از جمعیت عمومی به آن مبتلا می‌شوند. شیوع آن در میان دانشجویان پزشکی و دندانپزشکی بیشتر است و در برخی مطالعات به ۵۰ درصد می‌رسد. بیشتر افرادی که دچار آفت دهان می‌شوند، جوان هستند و در محدوده سنی کودکی تا سه دهه اول زندگی قرار دارند. خوشبختانه، فراوانی و شدت بیماری در یک دوره ۱۰ تا ۲۰ ساله کاهش می‌یابد، بنابراین افراد میانسال و مسن به ندرت به آن مبتلا می‌شوند.
استوماتیت آفتی راجعه دارای سه نوع است :زخم‌های آفتی کوچک. زخم‌های آفتی بزرگ و زخم‌های شبه تبخال. زخم‌های شبه تبخال به این دلیل نامگذاری شده‌اند که ضایعات اولیه، تاولهای خوشه‌ای (هرپسی) هستند، اما به عفونت‌های ویروس هرپس سیمپلکس مرتبط نیستند.
آفت دهانی معمولاً به صورت چند ضایعه در یک زمان رخ می‌دهد. برجستگی‌های کوچک که درد شدیدی ایجاد می‌کنند وچند روز با پوشیده شدن زخم با یک لایه غشای سفید کاهش می‌یابد. ضایعات بین دوره‌ها به طور کامل بهبود می‌یابند، اما چهار تا هشت بار در سال عود می‌کنند. زخمهای آفتی راجعه یک بیماری واحد نیستند، بلکه تظاهرات مخاطی شرایط مختلفی هستند که به صورت آفت روی مخاط غیر چسبنده دهان ظاهر می‌شوند.
زخمهای آفتی مکرر یک بیماری واحد نیستند. ضایعات تظاهرات انواع شرایط هستند که به صورت آفت روی مخاط غیر چسبیده دهان ظاهر می شوند. انواع استوماتیت آفتی راجعه. الف. زخم‌های آفتی کوچک. این آفت دهانی “معمولی” یک زخم سطحی گرد تا بیضی شکل است که با یک لایه سفید پوشیده شده است. اندازه هر زخم کمتر از ۱ سانتی متر قطر است و در مخاط لبی و زبانی رخ می‌دهد. ب. زخم آفتی ماژور. این آفت دهانی بزرگ با قطر بیش از ۱ سانتی متر، ابتدا به صورت یک جوش کوچک شروع شده و به اندازه فعلی خود رسیده است. این زخم‌های دردناک ممکن است ۲ تا ۴ هفته طول بکشد تا بهبود یابند و اغلب جای زخم از خود به جا می‌گذارند. ج. زخم‌های شبه تبخالی این آفت‌های دهانی کوچک به صورت گروهی ظاهر می‌شوند، اما با وجود نامشان، توسط ویروس تبخال ایجاد نمی‌شوند. ضایعات اولیه ممکن است به هم متصل شده و یک ضایعه بزرگتر را تشکیل دهند. بنابراین، بهبودی ممکن است ۲ تا ۴ هفته طول بکشد و ممکن است جای زخم باقی بماند.ارزیابی بیماران مبتلا به زخمهاب آفتی راجعه شدید شامل شمارش کامل سلول‌های خونی با شاخص‌های سلول قرمز، سطوح سرمی ویتامین B12، ذخیره اهن و روی، و سطوح فولات گلبول‌های قرمز برای ارزیابی کمبودهایی است که اصلاح آن‌ها می‌تواند منجر به بهبودی شود.
بیمار باید از نظر علائم و نشانه‌های بیماری التهابی روده، حساسیت به گلوتن یا بیماری بهجت بررسی شود.درمان آفت‌های ساده و دوره‌ای شامل اجتناب از غذاها و مایعات داغ، اسیدی یا تحریک‌کننده، تمیز کردن ملایم بافت‌های ملتهب با دهان‌شویه‌های آب نمک (1 قاشق چایخوری نمک در 8 اونس آب ولرم) و داروهای مسکن موضعی مانند لیدوکائین هیدروکلراید چسبناک (Xylocaine) است. حدود 3 میلی لیتر لیدوکائین چسبناک که به مدت 1 دقیقه قبل از غذا در دهان نگه داشته شود، تسکین موقتی درد را فراهم می‌کند.پاکسازی ملایم با دهانشویه های نمکی؛ و مسکن های موضعی ،ژل کورتون یا پماد را می‌توان در مراحل اولیه ضایعات هر 1 تا 2 ساعت، در زمان بیداری بیمار، تا زمانی که ضایعه دچار زخم شود (1 تا 2 روز) استفاده کرد. پس از زخمی شدن ضایعه، درمان با کورتیکوانهای موضعی باید قطع شود، زیرا باعث تاخیر در بهبود زخم می‌شود.

ضایعات سفید مخاط دهان
رنگ سفید این ضایعات شایع می‌تواند ناشی از لایه سفید پوشاننده زخم یا فرسایش تغییری در کراتین سطح باشد که باعث می‌شود ظاهر آن اسفنجی به نظر برسد.
لوکوپلاکیا به صورت یک لکه سفید تعریف می‌شود که نمی‌توان آن را با انگشت دستکش‌پوشیده یا پد گاز استریل از مخاط جدا کرد و از لینه‌ آلبا که یک نوع ضایعه سفید طبیعی است که در مخاطگونه ای مقابل سطح جونده دندان‌های آسیاب دیده می‌شود.
برخی ضایعات سفید در نتیجه اسیب مزمن با شدت کم ایجاد می‌شوند و به صورت لکه‌ها یا پلاک‌های سفید و ضخیم ظاهر می‌شوند.برفک یاکاندیدیازیس نتیجه یک عفونت فرصت طلبانه توسط قارچ کاندیدا است. کاندیدا به صورت همزیست در دهان40 درصد جمعیت زندگی می کند بدون اینکه باعث بیماری شود. انواع شرایط بالینی باعث ترویج بیماری زایی ارگانیسم می شود. اینها شامل دیابت شیرین کنترل نشده و اختلالات غدد درون ریزمثل کم کاری تیروئید  است.

درمان با آنتی‌بیوتیک‌های وسیع‌الطیف، آسیب جراحی، شیمی‌درمانی سرطان و نقص ایمنی از علل ایجاد کاندیدیازیس (برفک) است که به شکل‌های بالینی مختلف ظاهر میشود.

درمان موضعی با نیستاتین (Mycostatin, Nilstar) سوسپانسیون خوراکی یا یک آنتی‌بیوتیک امانند کلوتریمازول (Mycelex Troche) سه بار در روز بعد از غذاو هنگام خواب به مدت 7 تا 10 روز باید تمام عفونت‌های مقاوم را برطرف کند. وجود یک ضایعه لکوپلاکیا پزشک را ملزم به تشخیص می‌کند. اگر یک وضعیت بالینی جایگزین به راحتی مشخص نباشد، قطع تروما و مصرف دخانیات ضروری است، و به دنبال آن یک دوره 4 هفته‌ای مشاهده. در طی این مدت، ممکن است ضایعه برای ریشه کنی کاندیدا درمان شود. اگر ضایعه لکوپلاکیا برطرف نشد، باید نمونه بیوپسی تهیه شود.پاتولوژیست باید نتیجه‌ای از تغییرات خوش‌خیم، یا بدخیم ارائه دهد و سپس بر اساس آن می‌توان درمان را برنامه‌ریزی کرد.بیمارانی که ضایعات پیش سرطانی خفیف دارند، باید معاینات مکرر پزشکی و/یا دندانپزشکی داشته باشند و از استعمال دخانیات و آسیب/تروما اجتناب کنند.. مصرف تنباکو بدون دود شایع‌ترین علت این ضایعات است.
ضایعات روی زبان، کام نرم، قوس‌های کامی-زبانی قدامی و کف دهان نگران‌کننده‌تر هستند؛ این ضایعات باید با دقت و با نمونه‌برداری‌های مکرر پیگیری شوند زیرا استعداد تبدیل شدن به بدخیمی در آنها بیشتر از ضایعات مخاط باکال، لب، یا کام سخت است.
ضایعات با تغییرات بدخیمی متوسط یا شدید باید با جراحی به طور تهاجمی درمان شوند. کارسینوم سلول سنگفرشی دهان 2 درصد از سرطان‌ها در زنان و 5 درصد از سرطان‌ها در مردان را تشکیل می‌دهد. عوامل خطر شامل سوء مصرف الکل و دخانیات است. میزان بقای 5 ساله برای بیماران مبتلا به سرطان پوست و لب حداقل 95 درصد است، در حالی که این میزان برای افراد مبتلا به سرطان دهان 30 درصد است. شک بالینی بالا و نمونه‌برداری‌های مکرر دهانی می‌تواند میزان تشخیص زودهنگام بوده و بقا را بهبود بخشد.
عفونت‌های ویروسی مخاط دهان
حفره دهان محل شایعی برای عفونت‌های ویروسی است، چه این عفونت‌ها موضعی باشند و چه ماهیت سیستمیک داشته باشند. بیماری‌های ویروسی شایع دوران کودکی، مانند واریسلا (آبله مرغان)، سرخک (روبئولا) و سرخجه (روبلا)میباشند.مصرف ناپروسین (ناپروکسن) قرص های 500 میلی گرمی  در درمان این بیماریهای ویروسی شایع است.

موارد منع مصرف: بیمارانی که به ناپروسین، آ واکنش آلرژیک داشته اند یا آسپرین یا سایر داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAIDs) در آنها باعث ایجاد سندرم آسم، رینیت و پولیپ بینی شود، یا افرادی باسابقه کهیر و افت فشار خون مرتبط با داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی ،نباید از این دارو استفاده کنند. قبل از شروع درمان، این موارد را بررسی کنید. در صورت بروز چنین علائمی، مصرف دارو را قطع کنید. هشدارها: سمیت جدی گوارشی مانند خونریزی، زخم می تواند در هر زمان، با یا بدون هشدار رخ دهد. مطالعات انجام شده نتوانسته اند گروهی از بیماران را شناسایی کنند که در معرض خطر ابتلا به زخم گوارشی و خونریزی هستند. بیماران مسن و ناتوان بیشتراز زخم یا خونریزی اسیب میبینندو بیشتر گزارش های خود به خودی از حوادث مرگبار گوارشی در این جمعیت است.
در تبخال اولیه که در سنین کودکی همراه با تب، بی‌حالی، آبریزش دهان و تورم غدد لنفاوی منطقه‌ای ظاهر می‌شود. ضایعات اولیه ممکن است در نواحی  لثه های بین دندانی دیده شوند و از آنجا به تمام بافت‌های دهان گسترش یابند بیمارمعمولاً کودک یا فرد جوان، بدحال، بسیار ناراحت و به شدت مسری است. درمان موضعی حمایتی است، با اجتناب از مواد محرک و استفاده از دهانشویه آب نمک گرم و داروهای مسکن موضعی و سیستمیک..تبخال لبی عود کننده یکی از شایع ترین بیماری های دهان است. مانند آفت دهان، اغلب جوانان به آن مبتلا می شوند. بنابراین، جوانان می توانند به هر دو بیماری مبتلا شوند. برخلاف آفت دهان، ضایعات تبخال لبی در حاشیه قرمزلب رخ می دهند و در ابتدا به صورت چندینتاول های1 تا 2 میلی متری گروهی ظاهر می شوند.بیماران جوان ممکن است هم تبخال لبی عودکننده و هم آفت دهان داشته باشند.بیمارانی که تبخال‌های شدید، مزمن، بزرگ و مقاوم به درمان دارند، باید از نظر نقص ایمنی بررسی شوند.